Có những cái tên mình nghe từ khi còn nhỏ, quen thuộc đến mức chưa bao giờ nghĩ rằng phía sau nó lại là cả một câu chuyện lịch sử kéo dài hàng trăm năm. Với tôi, Thành Đồ Bàn Bình Định là một nơi như vậy.
Tôi sinh ra và lớn lên ở Xóm Mới Bờ Thành, An Nhơn, Bình Định. Cái tên “Bờ Thành” không phải vì xóm tôi chỉ nằm gần Thành Đồ Bàn. Nhà tôi nằm ngay trên phần bờ thành cũ của Thành Đồ Bàn ngày xưa. Từ nhỏ, chúng tôi vẫn gọi nơi mình sống đơn giản là Xóm Mới Bờ Thành. Khi ấy tôi đâu có nghĩ nhiều đến lịch sử. Bờ Thành đối với tôi là nơi có nhà mình, có con đường đất nhỏ phía trước, có hàng rào chè, có những cánh đồng trước và sau nhà nơi gia đình tôi làm ruộng.
Theo lời những người lớn tuổi trong xóm kể lại, ngày trước khu vực quanh bờ thành còn nhiều cây cối. Những gia đình chưa có chỗ ở đến phát cây, dọn một khoảng đất rồi dựng những căn nhà tranh vách đất để sinh sống. Dần dần hình thành nên xóm và người dân gọi là Xóm Mới Bờ Thành. Đây là câu chuyện tôi được nghe từ những người lớn trong vùng chứ ngày ấy một đứa trẻ như tôi làm sao biết được phía dưới nơi mình đang sống đã trải qua những gì.
Mãi sau này, khi lớn lên, rời Bình Định vào TP.HCM học tập rồi đi làm, tôi mới bắt đầu tìm hiểu nhiều hơn về quê hương. Lúc đó tôi mới hiểu rằng nơi mình sinh ra, lớn lên và chạy chơi suốt những năm tháng tuổi thơ lại nằm trên dấu tích của một tòa thành từng giữ một vị trí rất quan trọng trong lịch sử miền Trung.
Thành Đồ Bàn Bình Định ở đâu?
Thành Đồ Bàn nằm trên vùng đất An Nhơn, cách trung tâm Quy Nhơn khoảng 27 km về phía tây bắc. Khu vực di tích mà ngày nay thường được biết đến với tên Thành Hoàng Đế trước đây thuộc địa bàn xã Nhơn Hậu và phường Đập Đá, thị xã An Nhơn. Đây là một vùng đất đặc biệt vì trên cùng không gian ấy còn lưu lại nhiều lớp dấu tích từ Champa, Tây Sơn cho đến triều Nguyễn.
Nhưng nếu nhìn từ câu chuyện của riêng tôi, Thành Đồ Bàn không phải một địa danh phải mở bản đồ mới biết. Tôi sinh ra ngay tại Xóm Mới Bờ Thành, trên bờ thành cũ. Chùa Thập Tháp nằm gần nhà, còn từ trước nhà nhìn ra khoảng một cây số theo đường chim bay là Tháp Cánh Tiên.
Ngày còn nhỏ, những địa danh này đối với tôi chẳng có gì xa lạ. Đó đơn giản là nơi mình sống.
Tôi lớn lên ngay trên Bờ Thành Đồ Bàn xưa
Ngôi nhà ngày trước của gia đình tôi không lớn. Trước nhà là một con đường đất rất nhỏ, trước và sau nhà đều là ruộng. Quanh nhà có hàng rào chè được trồng và cắt tỉa khá ngay ngắn. Đó là khung cảnh tôi đã nhìn thấy trong suốt những năm tháng tuổi thơ.
Chúng tôi gọi nơi này là Xóm Mới Bờ Thành. Hai chữ “Bờ Thành” quen thuộc đến mức ngày đó tôi chưa bao giờ nghĩ rằng cần phải tìm hiểu tại sao nó có tên như vậy. Đối với một đứa trẻ, đó chỉ là địa chỉ nhà mình.
Cuộc sống của người dân quanh Bờ Thành ngày ấy chủ yếu gắn với ruộng đồng. Ba mẹ tôi cũng làm nông. Mùa nắng thì lo nước cho ruộng, có những đêm phải đi tát nước đến lúc nghe tiếng gà gáy. Mùa mưa thì lại lo lũ từ sông Côn đổ về làm ngập nhà, ngập đồng ruộng và cuốn trôi hoa màu.
Chúng tôi chạy chơi trên những con đường, những bờ ruộng và khu vực quanh xóm mà không hề nghĩ rằng dưới chân mình là dấu tích của một vùng kinh đô xưa. Ngày ấy lịch sử đối với tôi là những bài học trong sách giáo khoa, còn Bờ Thành chỉ là quê nhà.
Sau này tìm hiểu lại, tôi mới thấy điều đó thật đặc biệt.
Thành Đồ Bàn từng là kinh đô của Champa
Lịch sử của Thành Đồ Bàn phức tạp hơn nhiều so với những gì tôi từng biết khi còn nhỏ.
Trong các tài liệu lịch sử, Thành Đồ Bàn còn gắn với tên gọi Vijaya. Khoảng từ thế kỷ XI đến thế kỷ XV, khu vực Bình Định trở thành trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa quan trọng của Champa; Thành Đồ Bàn giữ vai trò kinh đô trong phần lớn giai đoạn này. Các nghiên cứu về nghệ thuật Champa cũng gọi giai đoạn thế kỷ XI–XV tại Bình Định là một thời kỳ phát triển đặc sắc, hình thành phong cách nghệ thuật thường được gọi là phong cách Bình Định hay phong cách Tháp Mẫm.
Thành Đồ Bàn tồn tại với vai trò kinh đô trong nhiều thế kỷ và chứng kiến không ít biến động. Năm 1471 là một cột mốc lớn, khi quân Đại Việt dưới thời vua Lê Thánh Tông đánh chiếm Vijaya. Sau sự kiện này, vai trò kinh đô Champa của Đồ Bàn chấm dứt và vùng đất được sáp nhập vào lãnh thổ Đại Việt.
Nhưng lịch sử của tòa thành chưa dừng lại ở đó.
Hơn ba trăm năm sau, chính vùng đất này lại trở thành một trung tâm quyền lực mới trong thời Tây Sơn.
Từ Thành Đồ Bàn đến Thành Hoàng Đế thời Tây Sơn
Đây là phần rất dễ nhầm nếu chỉ gọi chung tất cả là Thành Đồ Bàn.
Thành Đồ Bàn là thành của Champa. Đến thời Tây Sơn, Nguyễn Nhạc sử dụng chính khu vực thành cũ, sửa chữa và mở rộng để làm đại bản doanh. Tư liệu địa phương ghi năm 1776 Nguyễn Nhạc cho sửa đắp Thành Đồ Bàn; đến năm 1778, sau khi lên ngôi Hoàng đế, ông tiếp tục nâng cấp và đổi tên thành Thành Hoàng Đế.
Thành Hoàng Đế sau đó trở thành kinh đô của chính quyền Trung ương Hoàng đế Thái Đức – Nguyễn Nhạc. Quy mô thành thời Tây Sơn gồm nhiều lớp, trong đó có Thành Ngoại, Thành Nội và Tử Cấm Thành. Riêng vòng Thành Ngoại có chu vi khoảng 7,4 km.
Như vậy, nói một cách dễ hiểu, đây không phải hai địa điểm hoàn toàn tách biệt. Thành Hoàng Đế thời Tây Sơn được xây dựng, cải tạo trên cơ sở không gian Thành Đồ Bàn của Champa trước đó.
Điều này cũng giải thích tại sao khi đọc tài liệu ngày nay, đôi khi chúng ta thấy cùng một khu vực được nhắc đến với cả hai cái tên Thành Đồ Bàn và Thành Hoàng Đế.
Một vùng đất có nhiều lớp lịch sử chồng lên nhau
Sau thời Tây Sơn, tòa thành tiếp tục chứng kiến những trận chiến quyết liệt giữa quân Tây Sơn và quân Nguyễn. Năm 1799, quân Nguyễn Ánh chiếm được thành và đổi tên thành Thành Bình Định. Võ Tánh và Ngô Tùng Châu được giao trấn giữ nơi đây. Sau đó quân Tây Sơn do Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng chỉ huy bao vây thành trong một cuộc chiến kéo dài.
Sau khi nhà Nguyễn thiết lập quyền lực, trung tâm hành chính Bình Định cuối cùng được chuyển sang vị trí khác. Tư liệu Bình Định ghi rằng năm 1814, thủ phủ được dời về phía nam và một phần vật liệu từ thành cũ được sử dụng cho việc xây dựng thành mới.
Vì vậy, khi nhìn Thành Đồ Bàn ngày nay, chúng ta thực ra đang nhìn vào một vùng đất có nhiều lớp lịch sử chồng lên nhau: trước hết là Vijaya – Thành Đồ Bàn của Champa, tiếp đến là Thành Hoàng Đế của Tây Sơn, rồi những dấu tích và biến đổi dưới triều Nguyễn. Các nhà nghiên cứu cũng nhìn nhận đây là một di tích có sự kế thừa và đan xen của nhiều lớp kiến trúc từ Champa, Tây Sơn đến Nguyễn.
Và điều thú vị đối với tôi là tất cả những câu chuyện lớn lao ấy ngày nhỏ gần như không tồn tại trong suy nghĩ của mình. Tôi chỉ biết mình sống ở Bờ Thành.
Những dấu tích Thành Đồ Bàn còn lại ngày nay
Qua hàng trăm năm chiến tranh, biến động và thay đổi của cuộc sống, Thành Đồ Bàn không còn nguyên vẹn như thời kỳ từng là kinh đô. Nhưng vùng đất này vẫn còn những dấu tích rất có giá trị.
Một trong những hiện vật nổi bật là cặp voi đá Thành Đồ Bàn, được xác định có niên đại vào khoảng nửa sau thế kỷ XII và hiện vẫn nằm trong khuôn viên di tích. Ngoài ra, cặp tượng sư tử đá Thành Đồ Bàn, có niên đại khoảng cuối thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XII, cũng đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
Những hiện vật này giúp người đời sau hình dung phần nào về nghệ thuật và quy mô của trung tâm Vijaya ngày trước. Nhưng đối với những người sinh ra và lớn lên trong vùng như tôi, dấu tích của thành không chỉ nằm ở những hiện vật được bảo tồn.
Nó còn nằm trong chính những cái tên người dân vẫn gọi hàng ngày.
Bờ Thành.
Xóm Mới Bờ Thành.
Những cái tên rất bình thường đối với người địa phương nhưng phía sau lại mang dấu vết của lịch sử.
Thành Đồ Bàn, Chùa Thập Tháp và Tháp Cánh Tiên trong quê hương tôi
Sau khi viết lại những câu chuyện về quê hương, tôi mới nhận ra ba địa danh Thành Đồ Bàn – Chùa Thập Tháp – Tháp Cánh Tiên gần như tạo thành một phần rất rõ trong không gian tuổi thơ của mình.
Tôi sinh ra trên Bờ Thành Đồ Bàn.
Nhà tôi nằm gần Chùa Thập Tháp. Những ngày Tết, lũ trẻ chúng tôi gần như vừa mở mắt ra đã chạy xuống chùa chơi. Từ Quốc lộ 1A cũ đi lên chùa khoảng 500 mét, ngày Tết hai bên đường có người bán nước mía, đồ ăn vặt, đồ chơi trẻ em và rất nhiều thứ khiến đám trẻ ngày đó mê mẩn. Có hôm chúng tôi chơi đến trưa mới về ăn cơm, ăn xong lại chạy xuống chơi tiếp đến chiều tối.
Còn phía trước nhà tôi, cách khoảng một cây số theo đường chim bay là Tháp Cánh Tiên. Ngày nhỏ gần như mỗi sáng mở mắt ra là tôi đã nhìn thấy ngọn tháp đứng ở phía xa. Dưới chân tháp cũng là nơi ông bà nội tôi được an táng, nên hơn hai mươi năm qua, mỗi dịp Tết hay ngày tảo mộ tôi vẫn trở lại nơi ấy thắp nhang cho ông bà rồi ghé thăm tháp.
Lịch sử cũng cho thấy những di tích này không hoàn toàn rời rạc. Hệ thống di tích Champa tại khu vực trung tâm Đồ Bàn có mối liên hệ với nhiều tháp và phế tích xung quanh, trong đó có Tháp Cánh Tiên và khu vực Tháp Mẫm gần bờ bắc Thành Đồ Bàn.
Ngày nhỏ tôi đâu có biết những điều đó.
Bờ Thành là nhà mình.
Chùa Thập Tháp là nơi xuống chơi.
Tháp Cánh Tiên là ngọn tháp trước nhà.
Chỉ đơn giản vậy thôi.
Bờ Thành trong ký ức tuổi thơ tôi
Nếu bây giờ có người hỏi tôi nhớ gì về Bờ Thành ngày ấy, điều đầu tiên hiện lên không phải những trận đánh hay những câu chuyện về các vị vua.
Tôi nhớ căn nhà cũ.
Nhớ con đường đất nhỏ trước nhà.
Nhớ hàng rào chè.
Nhớ những cánh đồng trước và sau nhà.
Nhớ những mùa nắng phải lo nước cho ruộng và những mùa mưa cả nhà lại lo nước lũ tràn về.
Tôi cũng nhớ những ngày sau lũ, trẻ con lại đi tát cá, xúc cua, câu lươn, bắt ốc. Mùa hè thì đi chơi ngoài đồng, ra bờ sông hoặc theo đám bạn tìm đủ thứ để nghịch.
Đó mới chính là Thành Đồ Bàn trong ký ức tuổi thơ của tôi.
Một nơi từng là kinh đô, từng trải qua chiến tranh và nhiều triều đại, nhưng đến thế hệ chúng tôi thì cuộc sống đã trở lại rất bình thường. Người dân làm ruộng, dựng nhà, nuôi con và sống trên vùng đất mà cha ông để lại.
Có lẽ đó cũng là cách lịch sử tồn tại lâu nhất. Không phải lúc nào cũng nằm trong sách hay bảo tàng, mà đôi khi nằm ngay dưới một căn nhà, một con đường và trong cái tên của một xóm nhỏ.
Khi lớn lên tôi mới hiểu vùng đất mình sinh ra đặc biệt như thế nào
Tôi rời Bình Định vào TP.HCM học Công nghệ Thông tin rồi ở lại làm việc. Hơn hai mươi năm qua, cuộc sống đưa tôi đi nhiều nơi và trải qua nhiều công việc khác nhau.
Nhưng càng đi xa, tôi lại càng muốn tìm hiểu nhiều hơn về nơi mình sinh ra.
Ngày nhỏ, tôi chỉ biết mình là một đứa trẻ ở Xóm Mới Bờ Thành. Tôi không biết Vijaya là gì, cũng chẳng phân biệt được Thành Đồ Bàn của Champa với Thành Hoàng Đế thời Tây Sơn. Những cái tên đó khi ấy quá xa với cuộc sống của một đứa trẻ nhà nông.
Bây giờ nhìn lại mới thấy mình đã lớn lên giữa một vùng đất rất đặc biệt.
Nhà mình nằm trên Bờ Thành Đồ Bàn xưa.
Bên cạnh là Chùa Thập Tháp.
Phía trước là Tháp Cánh Tiên.
Những nơi ngày nhỏ tôi coi là cảnh vật bình thường của quê hương, sau này tìm hiểu mới biết mỗi nơi đều mang trong mình những câu chuyện kéo dài hàng trăm năm.
Hơn hai mươi năm xa quê, nhà cửa ở quê tôi đã nhiều hơn, đường sá cũng thay đổi. Nhưng những cánh đồng trước và sau nhà vẫn còn. Bờ Thành vẫn là nơi tôi gọi là quê nhà.
Và có lẽ điều khiến tôi nhớ nhất không phải vì Thành Đồ Bàn từng là một kinh đô.
Mà bởi tôi đã sinh ra và lớn lên ngay trên Bờ Thành ấy.
1 số hình ảnh di tích bên trong thành đồ bàn cò soát lại theo thời gian.
