Có những hình ảnh mình nhìn thấy mỗi ngày từ lúc còn nhỏ nên cứ nghĩ đó là chuyện rất bình thường. Đến khi lớn lên, đi xa quê nhiều năm, mình mới nhận ra những hình ảnh đó đã nằm trong ký ức từ lúc nào không biết. Với tôi, Tháp Cánh Tiên là một hình ảnh như vậy.
Tôi sinh ra và lớn lên ở Xóm Mới Bờ Thành, An Nhơn, Bình Định. Từ nhà tôi đến Tháp Cánh Tiên chỉ khoảng một cây số theo đường chim bay. Ngày đó trước nhà còn là những cánh đồng rộng, nên từ nhà nhìn ra đã thấy ngọn tháp Chăm đứng sừng sững ở phía xa. Gần như ngày nào mở mắt ra tôi cũng nhìn thấy nó. Hồi nhỏ tôi đâu có biết nhiều về lịch sử Champa, cũng chẳng hiểu kiến trúc của ngọn tháp có gì đặc biệt. Với tôi lúc đó, Tháp Cánh Tiên đơn giản là một phần của quê nhà, giống như cánh đồng trước nhà, con đường đất, hàng rào chè hay Chùa Thập Tháp gần nơi tôi sống.
Có lẽ chính vì nhìn thấy nó mỗi ngày trong suốt những năm tháng tuổi thơ nên hình ảnh Tháp Cánh Tiên đã in rất sâu trong ký ức của tôi. Sau này rời Bình Định vào TP.HCM học CNTT rồi ở lại làm việc hơn hai mươi năm, tôi mới nhận ra rằng không phải ai cũng có một tuổi thơ mà mỗi sáng mở mắt ra đã nhìn thấy một ngọn tháp Chăm cổ đứng ngay trước quê nhà mình.
Tháp Cánh Tiên ở đâu?
Tháp Cánh Tiên nằm trong khu vực Thành Đồ Bàn xưa, trên vùng đất An Nhơn. Hiện nay, thuộc phường An Nhơn , tỉnh Gia Lai, trước đây địa điểm này thuộc xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định. Đây cũng chính là vùng đất gắn với tuổi thơ của tôi.
Với khách phương xa, muốn đến Tháp Cánh Tiên có lẽ phải tìm bản đồ hoặc hỏi đường. Còn đối với tôi, ngọn tháp ấy gần như luôn nằm trong tầm mắt. Từ nhà nhìn về phía trước là thấy tháp. Ngày nhỏ nhìn thấy nó, lớn lên vẫn thấy nó, bây giờ mỗi lần về quê ngọn tháp vẫn ở đó. Có những thứ tồn tại bên cạnh mình quá lâu nên lúc còn nhỏ mình không nghĩ rằng nó đặc biệt. Với tôi ngày đó, Tháp Cánh Tiên chính là như vậy.
Tháp Cánh Tiên trong ký ức tuổi thơ tôi
Tuổi thơ tôi ở quê khá vất vả. Gia đình làm nông, trước và sau nhà đều là ruộng. Mùa nắng thì lo thiếu nước, có những đêm phải đi tát nước đến lúc nghe tiếng gà gáy. Mùa mưa lại lo nước từ sông Côn đổ về gây ngập. Nhưng trẻ con ngày đó cũng có rất nhiều niềm vui. Cánh đồng, bờ sông, đường làng và những khu đất quanh xóm gần như đều là chỗ chơi của chúng tôi. Không điện thoại, không Internet, cũng chẳng có nhiều đồ chơi như trẻ con bây giờ.
Và giữa khung cảnh đó, phía trước nhà tôi luôn có một điểm rất dễ nhận ra: Tháp Cánh Tiên. Ngọn tháp đứng cao trên nền trời, nhìn từ xa đã thấy. Ngày đó tôi không đứng nhìn rồi nghĩ: “Đây là một di sản kiến trúc Champa”. Trẻ con làm gì nghĩ được như vậy. Tôi chỉ biết nó là cái tháp ở trước nhà mình.
Có lẽ chính sự bình thường đó mới làm ký ức trở nên đặc biệt. Vì mình nhìn thấy nó hàng ngày, năm này qua năm khác, nên hình ảnh ấy tự nhiên trở thành một phần của quê hương.
Dưới chân Tháp Cánh Tiên là nơi ông bà nội tôi yên nghỉ
Tháp Cánh Tiên đối với tôi còn có một mối liên hệ khác rất riêng với gia đình. Khu vực dưới chân tháp có một nghĩa địa. Đây là nơi ông bà nội tôi được an táng và, theo ký ức của tôi, cũng là nơi chôn cất nhiều người đã mất ở khu vực phường Đập Đá trước kia.
Vì vậy, mối liên hệ giữa tôi với Tháp Cánh Tiên không kết thúc khi tôi rời Bình Định. Hơn hai mươi năm qua, dù sống và làm việc xa quê, gần như năm nào đến ngày tảo mộ hay những ngày Tết, tôi cũng trở về thắp nhang cho ông bà. Mỗi lần lên thăm mộ ông bà, tôi lại ghé Tháp Cánh Tiên. Có năm đứng lại lâu một chút, có năm chỉ ghé qua. Nhưng cứ về tới khu vực này, nhìn thấy ngọn tháp là tôi lại có cảm giác rất quen thuộc.
Ngày nhỏ tôi đứng trước nhà nhìn tháp từ xa. Lớn lên rời quê đi học, đi làm. Rồi mỗi năm trở về tảo mộ ông bà, tôi lại gặp ngọn tháp ấy. Có lẽ vì vậy mà đối với tôi, Tháp Cánh Tiên chưa bao giờ chỉ đơn thuần là một địa điểm tham quan. Nó gắn với tuổi thơ, với ông bà và với những lần tôi trở về quê nhà.
Lịch sử Tháp Cánh Tiên
Khi lớn lên và tìm hiểu nhiều hơn, tôi mới biết ngọn tháp mình nhìn thấy từ nhỏ mang trong mình một lịch sử rất dài. Tháp Cánh Tiên là công trình kiến trúc Champa nằm trong không gian của Thành Đồ Bàn xưa, tức vùng Vijaya từng giữ vai trò quan trọng trong lịch sử Champa. Nhiều tài liệu địa phương thường xếp công trình vào khoảng thế kỷ XII, trong khi một số nghiên cứu về kiến trúc và điêu khắc lại cho rằng tháp có thể thuộc giai đoạn muộn hơn, khoảng cuối thế kỷ XIII đến đầu thế kỷ XIV.
Vì vậy, theo tôi, hợp lý nhất là không khẳng định một năm xây dựng cụ thể. Có thể hiểu Tháp Cánh Tiên là một công trình thuộc giai đoạn phát triển của kiến trúc Champa trên vùng đất Bình Định, với niên đại vẫn còn những cách xác định khác nhau trong nghiên cứu.
Một chi tiết thú vị là tên gọi Cánh Tiên. Theo các tư liệu được lưu truyền, phần phía trên của tháp có những chi tiết nhô ra bốn phía, tạo cảm giác giống những cánh tiên đang bay nên dân gian gọi là Tháp Cánh Tiên. Tháp cũng từng được gọi bằng tên dân gian là tháp Con Gái. Một số câu chuyện địa phương còn liên hệ công trình với vua Chế Mân và Huyền Trân công chúa, nhưng tôi nghĩ những chi tiết này nên được xem là truyền thuyết được lưu truyền chứ không nên coi như một sự kiện lịch sử đã được xác nhận.
Kiến trúc Tháp Cánh Tiên có gì đặc biệt?
Nếu ngày nhỏ tôi chỉ nhìn Tháp Cánh Tiên như một hình ảnh quen thuộc trước nhà thì khi lớn lên, nhìn kỹ mới thấy công trình này có nhiều điểm rất đặc biệt. Đây là một tháp đơn, có bình đồ vuông, xây chủ yếu bằng gạch và cao gần 20 mét. Các tầng phía trên nhỏ dần, phần trang trí ở bốn góc tạo cảm giác ngọn tháp vươn cao lên nền trời.
Thân tháp có những cột ốp và các mảng trang trí nổi khá mạnh. Một số chi tiết sử dụng đá sa thạch, điều không phải lúc nào cũng thấy ở các tháp Chăm khác. Chính những đường nét và hình khối đó làm Tháp Cánh Tiên rất dễ nhận ra từ xa.
Với tôi thì còn đơn giản hơn. Không cần nhìn bản đồ, cũng chẳng cần ai giới thiệu. Chỉ cần nhìn thấy ngọn tháp phía xa là biết mình đang ở quê nhà.
Tháp Cánh Tiên, Thành Đồ Bàn và Chùa Thập Tháp – những địa danh quanh quê tôi
Nếu nhìn riêng từng địa danh, người ta có thể xem Tháp Cánh Tiên, Thành Đồ Bàn hay Chùa Thập Tháp là những điểm đến lịch sử và văn hóa khác nhau. Nhưng với tôi, chúng cùng nằm trong một không gian rất quen thuộc của quê nhà.
Tôi lớn lên ở Xóm Mới Bờ Thành. Cái tên Bờ Thành mà người dân quê tôi vẫn gọi gắn với khu vực Thành Đồ Bàn. Nhà tôi lại gần Chùa Thập Tháp. Còn phía trước nhà, nhìn ra xa là Tháp Cánh Tiên. Bởi vậy hồi nhỏ tôi đâu có ý thức rằng mình đang sống cạnh những di tích mà sau này nhiều người phải đi từ xa đến tham quan. Chúng đơn giản là cảnh vật quanh mình.
Chùa Thập Tháp là nơi những ngày Tết chúng tôi thường xuống chơi. Thành Đồ Bàn gắn với cái tên Xóm Mới Bờ Thành nơi tôi sinh ra. Còn Tháp Cánh Tiên thì gần như ngày nào tôi cũng nhìn thấy. Khi lớn lên và đi xa, tôi mới bắt đầu hiểu hơn giá trị lịch sử của vùng đất mình đã sống. Và cũng từ đó, những hình ảnh tưởng như rất bình thường của tuổi thơ lại trở nên đáng nhớ hơn.
Tháp Cánh Tiên ngày ấy và bây giờ
Hơn hai mươi năm là một khoảng thời gian đủ dài để quê hương thay đổi rất nhiều. Những con đường ngày trước đã khác, nhà cửa được xây dựng nhiều hơn, đời sống người dân cũng thay đổi. Quê tôi ngày trước chủ yếu là ruộng đồng, những con đường nhỏ và nhà cửa thưa thớt. Bây giờ đất được chia nhỏ hơn để xây nhà nên khu dân cư đông đúc hơn trước.
Nhưng những cánh đồng trước và sau nhà tôi vẫn còn. Và Tháp Cánh Tiên vẫn đứng ở đó.
Mỗi lần về quê, nhất là những dịp Tết hay ngày tảo mộ, tôi lại có dịp nhìn ngọn tháp ở khoảng cách rất gần. Có lẽ cảm giác của tôi bây giờ đã khác ngày còn nhỏ. Ngày đó nhìn thấy mỗi ngày nên chẳng thấy có gì đặc biệt. Bây giờ sống xa quê, mỗi năm chỉ trở về một số lần, tôi lại thấy hình ảnh ấy thân thuộc hơn rất nhiều.
Hơn hai mươi năm xa quê, Tháp Cánh Tiên vẫn ở đó
Tôi đã rời Bình Định hơn hai mươi năm. Từ một người con của Xóm Mới Bờ Thành, tôi vào TP.HCM học Công nghệ Thông tin rồi ở lại làm việc. Cuộc sống đưa tôi đi qua nhiều công việc, nhiều nơi và nhiều giai đoạn khác nhau. Nhưng mỗi lần trở về quê, có những thứ vẫn khiến tôi nhận ra ngay rằng mình đã về nhà: những cánh đồng, Chùa Thập Tháp, khu vực Bờ Thành nơi tôi lớn lên và phía trước vẫn là Tháp Cánh Tiên.
Mỗi dịp tảo mộ hay ngày Tết, tôi lại lên thắp nhang cho ông bà nội. Xong rồi tôi lại ghé qua tháp. Việc đó cứ lặp lại năm này qua năm khác và dần trở thành một thói quen mà có lẽ chính tôi cũng không để ý.
Ngày nhỏ, tôi nhìn Tháp Cánh Tiên từ trước nhà. Lớn lên, tôi rời quê đi học rồi lập nghiệp. Hơn hai mươi năm sau, mỗi lần trở về, tôi vẫn gặp lại ngọn tháp ấy. Tháp đã đứng đó từ rất lâu trước khi tôi được sinh ra và chắc chắn sẽ còn đứng đó rất lâu sau này. Còn đối với riêng tôi, hình ảnh ngọn tháp đã đi cùng một phần cuộc đời.
Với nhiều người, Tháp Cánh Tiên là một di tích Chăm. Với tôi, đó còn là một phần của tuổi thơ, của gia đình và của quê nhà.